معلم

معلم، معمار قلب هاست
چندين سال است بهانه مقدس شهادت معلمي بزرگ و فرزانه، استاد شهيد مطهري رحمه‏الله دست‏مايه قدرداني و تجليل از معلم شده است؛ معلمي که انسان‏ساز و فرداپرداز است و تکريم و تعظيم او، تکريم و تعظيم علم است. معلم، معمار قلب هاست و بذر نور در دل‏ها مي‏افشاند. قدرداني و تجليل از معلم، قدرداني از باغباني است که هر صبح، سبدي از صميميت با خود به کلاس مي‏برد و با انگشتان مهربان خويش، بر شاخه قلب‏ها فردا را پيوند مي‏زند. معلم را توقع نام و نان نيست. اين گمنام، هر روز از تنور داغ جانش، هزاران نان بر سفره گرسنه دل‏ها مي‏بخشد و از علقمه قلبش، هزاران مشک به خيمه‏هاي عطش مي‏رساند. تجليل معلم، سپاس از انساني است که هدف و غايت آفرينش را تأمين، و سلامت امانت‏هايي را که به دستش سپرده‏اند، تضمين مي‏کند.

اهميت علم
آموختن، تنها مورد تأکيد مکتب والاي اسلام نيست؛ بلکه بسياري از فرزانگان غير مسلمان هم چون سقراط، افلاطون، نيوتن و... نيز بر اهميت آن صحّه گذاشته‏اند. از ديدگاه اسلام، انسان آگاه با انسان نااگاه مساوي نيستند. کسي که بدون آگاهي گام در راهي مي‏گذارد و عملي را انجام مي‏دهد، به بيراهه رفته است و هر چه در اين بيراهه پيش رود، از مقصد خويش بيشتر فاصله مي‏گيرد. شايد به همين دليل است که حضرت علي عليه‏السلام مي‏فرمايد: «هيچ گنجي سودمندتر از علم نيست؛ در فراگيري آن بکوشيد که فراگرفتنش نيکوست». و رسول خدا صلي‏الله‏عليه‏و‏آله فراگرفتن علم را بر هر مسلمان واجب مي‏داند و تأکيد مي‏کند که ارجمندترين مردم، دانشمندان آنان و کم ارج‏ترين، کم دانش‏ترينشان است.

اهميت تعليم و تربيت و آثار آن
داشتن علم، به تنهايي ارزش نيست. هستند کساني که دانش فراوان دارند، ولي مانند ظرفي پر از عسل اند که هيچ منفذي براي استفاده از عسل‏ها در آن‏ها نيست. علم دانشمند زماني اهميت دارد که آن را به ديگران منتقل کند و البته زکات دانش، آموختن آن به بندگان خداست. عنايت خداوند متعال به معلم پاک نهاد و ايجاد توفيقات بسيار زياد براي او در صحنه‏هاي گوناگون زندگي خانوادگي، اجتماعي، سياسي، اقتصادي و... و نزديکي به امامان معصوم عليهم‏السلام يکي از آثار تعليم است. به اعتراف بسياري از معلمان، ياد دادن به ديگران، بهترين عامل براي جاي‏گزين شدن مطالب علمي در ذهن است؛ زيرا معلم در مقام تعليم، راهبر و راهنماي علمي افراد زيادي است و اين موقعيت حساس، سبب تلاش او در حل مشکلات علمي مي‏شود که نتيجه‏اش، بالا رفتن سطح علمي وي نيز خواهد بود. دانش شخصي که بياموزد ولي تربيت نشود، مانند اسلحه‏اي است که با آن جان انسان‏ها را به خطر مي‏اندازد. در قرآن کريم که از تعليم و تربيت به عنوان هدف پيامبران ذکر شده، در سه مورد تربيت بر تعليم مقدم گرديده و تنها در يک آيه تعليم بر تربيت مقدم شده است.

ارزش و مقام معلم
سخني زيبا از امام صادق عليه‏السلام ارزش و مقام معلم خوب را روشن مي‏سازد. حضرت مي‏فرمايد: «تمامي جنبندگان روي زمين و ماهي‏هاي دريا و هر کوچک و بزرگ در زمين و آسمان خدا، براي آموزگار خوب طلب آمرزش مي‏کنند». معلم، شاگردانش، اين امانت‏هاي الاهي را از آلودگي‏ها و تباهي‏ها حفظ کرده و سعي مي‏کند با تعليمات خود و تربيت آنان، زمينه رشد و کمالشان را فراهم آورد. انتظار جامعه از افراد به اندازه ارزش و مقام آنان است و بنابراين، معلمي که اين چنين مقامي دارد، هيچ گاه مرتکب اعمال ناشايست نمي‏شود.

تأثير معلم بر شاگرد
شاگردان به خاطر نفوذ روحي و معنوي معلم، تأثيرات شگرفي از او مي‏گيرند که گاهي سرنوشت ملتي را تغيير مي‏دهند. بيشتر انسان‏هاي موفق، کاميابي خود را مديون معلمان خود مي‏دانند و نيز افرادي هستند که سرخوردگي و شکست‏هاي زندگي‏شان، ناشي از برخورد بد معلمان است. استاد شهيد مطهري رحمه‏الله درمورد تأثير معلم خود حاج آقا ميرزا علي شيرازي مي‏گويد: «او بزرگ مردي بود. مرا براي اولين بار با نهج‏البلاغه آشنا کرد و درک محضر او را همواره يکي ازذخاير گران بهاي زندگي خود مي‏شمارم که حاضر نيستم آن را با هيچ چيز معاوضه کنم و شب و روزي نيست که خاطره‏اش در نظرم مجسم نشود و يادي از او نکنم و نامي نبرم».

سوز و گداز معلم
نخستين و اساسي‏ترين نشانه معلم نمونه، برخورداري او از سوز و گداز «انسان‏سازي» است. تنها عده معدودي از انسان‏ها هستند که همه وجودشان سرشار از سوز و گداز سازندگي است. اين افراد عاشق تربيت هستند. قوي‏ترين انگيزه در آنها، سوز و شوق انسان‏سازي است. اين افراد، از هدايت فردي به شادي و خرسندي دست مي‏يابند. سوز و گداز، اساسي‏ترين و ضروري‏ترين ويژگي معلم نمونه است. چنين معلمي به مدرسه و کلاس عشق مي‏ورزد؛ زيرا او در چنين محيطي بهتر و کامل‏تر مي‏تواند به هدف انسان سازي خود برسد. يکي از ويژگي‏هاي يگانه معلم نمونه انسان، پيامبر اکرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله ، سوز و عشق به هدايت و ارشاد انسان‏ها بود.

هنرمندي معلم
معلم بودن، تنها در انحصار معلومات نيست، بلکه افزون بر معلومات و تخصص، هر معلم بايد با هنر معلمي آشنا باشد؛ يعني بداند چگونه از معلومات خود بهره بگيرد و به عبارت ديگر، با چه زباني با شاگردان سخن بگويد، چه شيوه هايي را در ارتباط با شاگردان در نظر بگيرد و چگونه با شاگردان ارتباط برقرار سازد. معلم نمونه با بهره‏گيري از فنون روان‏شناسي، با قدرت و مهارت، امواج متلاطم کلاس را آرام کرده، تسلط و توانايي اداره کلاس را عملاً عرضه مي‏دارد. اين روان‏شناسي معلم براي اداره هر کلاس، شيوه خاصي را در نظر مي‏گيرد ؛ چنان که در خصوص تک تک شاگردان نيز رفتار خاصي را انتخاب مي‏کند. به رعايت همه اين اصول، «هنر معلمي» مي‏گويند.

اخلاق معلم
انسان‏ها به طور فطري عاشق کمال هستند و بي‏اختيار در برابر کمال به خضوع درآمده، جذب آن مي‏گردد. وقتي شاگردي جذب کمالي از کمالات معلم شود، به سوي آن کمال و صاحب کمال کشيده خواهد شد. تغييرات اخلاقي، با گفتار و پند و اندرز صورت نمي‏پذيرد، بلکه کردار و رفتار انسان‏هاست که موجب دگرگوني در ديگران مي‏گردد.

امام صادق عليه‏السلام در سخني ارزشمند مي‏فرمايد: «مردم را با اعمال و رفتار خود به خوبي‏ها دعوت نماييد و توجه داشته باشيد که دعوت زباني، فاقد ارزش و بها است». هر معلمي «مربي» است و بر اين اساس، اخلاق و خوي معلم انسان را مي‏سازد و درس و بحث علمي، بهانه‏اي بيش نيست.

فروتني معلم
سزاوار است که معلم خوش خلق و فروتن باشد و با رفق و مدارا با شاگردان ارتباط برقرار سازد. از امام صادق عليه‏السلام نقل شده که اميرمؤمنان عليه‏السلام فرمود: «دانشمندان واقعي سه ويژگي دارند: دانش و بينش، حلم و بردباري، سکوت و آرامش و وقار». کساني که عقل و خرد بيشتري دارند، قدرت کنترل نفس آنان در مقايسه با ديگران زيادتر است. وقتي بين دو انسان رابطه عاطفي و صميمي نباشد، خود به خود جدايي بينشان به وجود خواهد آمد؛ زيرا نزديکي و صميميت، بسياري از توهمات و پيش داوري‏ها را از بين مي‏برد. معلم متواضع با فروتني خود، راه ارتباطي را به روي شاگرد مي‏گشايد و شاگرد از اين فرصت استفاده کرده، بسياري از دشواري‏هاي فکري و روحي خود را حل خواهد کرد. رسول خدا صلي‏الله‏عليه‏و‏آله در اين زمينه مي‏فرمايد: «به شاگرداني که درس مي‏دهيد و با آنان که از آن‏ها درس مي‏آموزيد، با نرمي و ملايمت رفتار کنيد».

ويژگي‏هاي معلم موفق
ايمان و توکل به خدا
انسان براي پرواز به سوي کمال، به دو بال علم و ايمان نياز دارد و معلم که جاده کمال را به شاگردانش مي‏نماياند، بيش از ديگران نيازمند اين دو گوهر است، معلمي که به خدا ايمان ندارد، تنها آگاهي‏هاي خود را به شاگردانش منتقل مي‏کند و شاگردان از آن دانش‏ها در امور دنيايي خود استفاده مي‏کنند، ولي اثري در کمال انساني آن‏ها نخواهد داشت. دانشمندان حقيقي، خداپرست و با ايمان بوده‏اند. بعضي از اين دانشمندان، مشکلات علمي خود را با استمداد از خداي بزرگ و راز و نياز به درگاهش حل مي‏کردند.

امام جواد عليه‏السلام در اين زمينه مي‏فرمايد: «ما وسيله و ابزاري بيش نيستيم و معلم واقعي خداست؛ پس بايد در کارمان به او توکل کنيم».

اخلاص
معلم در خدمت مقدس خود، لازم است انديشه‏اش را از هر چه غير خداست پاک کند. معلمي که به خاطر پول، مقام، شهرت و... مي‏آموزد، پاداش او همين‏ها خواهد بود و اين امور در مقابل خشنودي خداوند متعال و پاداش بزرگ او بي‏ارزش است. عمل مخلصانه و قيام خدايي، موعظه رسول خدا صلي‏الله‏عليه‏و‏آله در قرآن کريم است که مي‏فرمايد: «اي رسول ما! (به امت) بگو که من به يک سخن شما را پند مي‏دهم (و آن سخن اين است) که براي خدا قيام کنيد».

هدايتگري و مديريت
هدف از بعثت رسول اکرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله هدايت مردم به سوي خدا بوده است؛ چنان که خداوند متعال در قرآن کريم مي‏فرمايد: «اي رسول ما! تو را فرستاديم تا به اذن خدا مردم را به سوي او دعوت کني». معلم نيز به پيروي از رسول خدا صلي‏الله‏عليه‏و‏آله شاگردانش را به سوي هدايت و نور دعوت، و آنان را از تاريکي‏هاي گمراهي و جهل، به روشنايي علم و تقوا هدايت مي‏کند. هم‏چنين معلم موفق کسي است که در کنار هدايت شاگردان، توانايي اداره کلاس را نيز داشته باشد. عواملي هم چون شوخي زياد، مجال و ميدان دادن بيش از حد به شاگردان، گفتگوي يک جانبه معلم و بي‏روح بودن کلاس و...به مديريت او صدمه مي‏زند. با پرسش از دانش‏آموزان و ايجاد تنوع گفتاري و رفتاري براي رفع خستگي شاگردان و آمادگي روحي و جسمي آنان به صورت‏هاي مختلف، مي‏توان کلاس را به خوبي مديريت و اداره کرد.

استقامت و پشتکار
معلم موفق در راه تعليم شاگردان و از بين بردن جهل آنان، ثابت قدم و استوار مي‏باشد. ممکن است او بارها و بارها مطلبي را به شاگردان خود، به ويژه کودکان کم سن و سال بگويد، ولي آنان نياموزند. در اين راه بايد صبر کرد و دانست که نتيجه صبر، موفقيت است. دل‏هاي شاگردان کند ذهن، از سنگ سخت‏تر نيست و همان گونه که قطرات آب با گذشت زمان دل سنگ را مي‏شکافد، تکرار و يادآوري مطالب توسط معلم نيز دل‏هاي سخت را خواهد شکافت.

داشتن بيان و قلم خوب
ابزار اصلي کار معلم، گفتار و سخن اوست و نيکوست از گفتاري گيرا و پرجاذبه برخوردار باشد. تحولات بزرگ جهان توسط کساني صورت گرفته که داراي بياني قوي بوده‏اند. خطبه‏اي کوتاه و شورانگيز از امام علي عليه‏السلام در جنگ صفين، روحي تازه در کالبد بي‏جان لشکر دميد و توانستند دشمن را تار و مار کرده و شريعه فرات را از سپاهيان معاويه باز پس گيرند. خطبه‏هاي پرشور امام سجاد عليه‏السلام و حضرت زينب عليهاالسلام در مرکز قدرت معاويه و يزيد، آن‏چنان تکان دهنده و شورآفرين بود که تبليغات چندين ساله آل‏ابوسفيان را نقش بر آب ساخت. اهميت شيوه سخن گفتن براي معلم، کمتر از توان علمي او نيست. داشتن شيوه نگارشي خوب نيز براي معلم لازم است و از نظر درجه اهميت، در درجه بعد از سخن گفتن قرار دارد؛ زيرا تهيه جزوه، طرح سؤال براي امتحان و...، به روش نوشتاري خوب نياز دارد.

وظايف معلم
ايجاد روحيه تفکر و تعقل
رکن اساسي در تعليم و تعلم، فکر کردن است که در دين مبين اسلام، اهميت فراواني دارد. امام علي عليه‏السلام مي‏فرمايد: «هيچ دانشي هم چون انديشيدن نيست». از اين‏رو، معلم مي‏تواند روحيه تفکر را در شاگردان خود ايجاد کرده و از تکليف و درس زياد که فرصتي براي تفکر به آنان نمي‏دهد، بکاهد.

بالابردن توان علمي خويش
توقف در يک حد از دانش و آگاهي، نقص بزرگي براي معلم است. لازم است معلم همراه با زمان و پيشرفت علوم بر دانش خود بيفزايد. استفاده از تجارب ديگران در زمينه تدريس براي معلم مفيد است و بر معلومات او مي‏افزايد. نيوتن، کاشف جاذبه زمين مي‏گويد: «علت ترقي من در کارها اين بود که روي شانه غول‏هاي علم ايستادم و جهان را بهتر نگريستم». هم‏چنين لازم است يک معلم موفق، از فراگيري مهارت‏هاي آموزشي نوين، غفلت نورزد.

وفاي به عهد و عمل به گفته‏ها
شاگردان در مورد وعده‏هاي معلم، حساس‏اند و قول‏هاي او را هرگز از ياد نمي‏برند. بنابراين، نوشتن وعده‏ها و تصميم‏هاي روزانه در دفتر کوچکي و عمل کردن به آن‏ها، نشان از دقت معلم و راهي براي جلب اعتماد شاگردان دارد. معلمي که خود به گفته‏ها و نکات اخلاقي که بيان مي‏کند عمل ننمايد، سخنانش تأثيري نخواهد داشت و دانش وي بي‏ارزش خواهد بود. عالم بي‏عمل به «درخت بي‏بر» يا «ابر بي‏باران» مي‏ماند. عيسي بن مريم عليه‏السلام فرمود: «بدبخت‏ترين مردم کسي است که او را دانشمند بشناسند، ولي عملي در او ديده نشود». راهنمايي‏هاي معلم در زمينه‏هاي مختلف در صورتي اثربخش است که خود در عمل به آن گفته‏ها از شاگردان پيشي گرفته باشد. بايد از امام علي عليه‏السلام درس بگيريم که فرمود: «اي مردم! به خدا قسم شما را به هيچ اطاعتي ترغيب نمي‏کنم، مگر آن که خود در عمل به آن پيشي گرفته باشم».

آگاهي دادن و ايجاد انگيزه درسي
معلم سخت کوش، افزون به تدريس ماده درسي، دانش‏پژوهان را با اوضاع و احوال جهان امروز آشنا مي‏کند تا نگرششان به جهان وسعت يابد. انساني که محدوده فکري اش از چهار ديواري روستا يا شهرش آن طرف‏تر نمي‏رود، نمي‏تواند انسان ارزشمندي شود. خدمت به مردم، کشور و دين ديدي وسيع مي‏خواهد. يک عامل مؤثر در بي‏رغبت بودن بعضي از شاگردان به ماده درس، انگيزه و هدف نداشتن است که معلم مي‏تواند با معرفي موضوع درس و شناساندن جايگاه آن در بين علوم ديگر، اين انگيزه و هدف را به وجود آورد. اگر شاگردان هدف از يادگيري درس مورد نظر و فايده آن را بشناسند، با رغبت بيشتري آن را دنبال مي‏کنند.